امین مقومی رییس سازمان نظام مهندسی ساختمان
نگهداری ساختمان، خدمتی فراموششده در نظام ساختوساز ایران
بخش قابل توجهی از سرمایههای ملی هر کشور در کالبد شهرها، سازهها و بناهای آن متجلی است. بهگونهای که سهم بخش مسکن و ساختمان از تولید ناخالص داخلی در آمریکا بین ۱۵ تا ۱۸ درصد برآورد میشود؛ این سهم در چین به ۲۵ تا ۳۰ درصد میرسد، در هند ۱۳ تا ۱۵ درصد است و در انگلستان نیز مسکن و ساختمان ۱۶ تا ۱۸ درصد GDP را به خود اختصاص داده است.
در ایران اگرچه بر اساس آمارهای مربوط به صدور پروانههای ساختمانی، میزان سرمایهگذاری در بخش مسکن و ساختمان طی سالهای اخیر کاهش یافته، اما طبق اعلام کمیسیون اصل ۹۰ مجلس، ارزش سرمایه املاک کشور حدود ۵۰ هزار و ۷۵ هزار هزار میلیارد تومان برآورد شده است. این حجم عظیم سرمایهگذاری در حالی صورت گرفته که فرسودگی گسترده و عمر مفید پایین ساختمانها، ایمنی جانی شهروندان را در برابر مخاطرات طبیعی بهشدت تهدید میکند، بر اساس گزارشهای رسمی وزارت راه و شهرسازی، در حال حاضر حدود ۲۰ میلیون نفر از جمعیت کشور در بافتهای ناکارآمد شهری سکونت دارند. همچنین از مجموع جمعیت بیش از هشت میلیونی شهر تهران، حدود ۳۷ درصد در بافتهای فرسوده زندگی میکنند. بهتازگی نیز شورای شهر تهران اعلام کرده است که پایتخت کشور دارای ۴۰ هزار ساختمان فرسوده و خطرناک است.
مجموع این آمارها و شواهد، ضرورت نوسازی ساختمانهای فرسوده و غیراستاندارد و همچنین تحول در ساختوسازهای جدید با رویکرد افزایش عمر مفید بناها از طریق بهرهگیری از روشها و فناوریهای نوین ساختمانی را بهروشنی تأیید میکند. در این میان، سازمان نظام مهندسی ساختمان بهعنوان یکی از نهادهای کلیدی و مجریان اصلی این فرایند، نقش مهمی در ارزیابی، نظارت و ارتقای کیفیت ساختوسازها بر عهده دارد. بر اساس اعلام مسئولان این سازمان، قرار است در آیندهای نزدیک، اقدامات مؤثری با هدف افزایش کیفیت ساختوساز در کشور به اجرا گذاشته شود.
«صبا نفت» در این راستا گفت و گویی با «امین مقومی» رییس سازمان نظام مهندسی ساختمان داشته که در ادامه مشروح این گفتوگو را میخوانید:
با توجه به گزارشهای رسمی مبنی بر اینکه یک سوم مردم ایران در ساختمانهای فرسوده مستقر هستند و طبق اعلام کمیته عمران شورای شهر تهران که پایتخت ۴۰ هزار ساختمان فرسوده بسیار خطرناک دارد، آیا سازمان نظام مهندسی به موضوع ارزیابی ساختمانها ورود کرده؟ همچنین بفرمایید ساختمانهای سازمانی چه سهمی در میزان ساختمانهای فرسوده دارند؟
ساختمانهای دولتی مشمول دریافت خدمات از سازمان نظام مهندسی ساختمان نیستند و در حال حاضر، ارائه خدمات این سازمان صرفاً به ساختمانهای بخش خصوصی محدود میشود. با این حال، در سطح استانها و بر اساس آییننامههای مربوط به شناسایی ساختمانهای ناایمن که طی سالهای گذشته نیز کارگروههایی برای آن تشکیل شده است، سازمان نظام مهندسی بهعنوان بازوی کارشناسی در این کارگروهها حضور دارد و در فرایند شناسایی و ارزیابی ساختمانهای ناایمن همکاری میکند. با وجود این، در قوانین موجود، وظیفه مشخصی برای ورود مستقیم سازمان نظام مهندسی به ارزیابی ساختمانهای دولتی تعریف نشده است.
البته بر اساس برنامه هفتم توسعه و از طریق وزارت راه و شهرسازی، این امکان وجود دارد که برای اجرای بازرسی و کنترل، صلاحیتهای جدیدی برای سازمان نظام مهندسی تعریف شود. این صلاحیتها عمدتاً ناظر بر ارزیابی ایمنی ساختمانهای بخش خصوصی، بهویژه ساختمانهای مسکونی خواهد بود.
در عین حال، سازمان نظام مهندسی در قالب همکاری با دستگاههای دولتی و از طریق شورای فنی استانها و ادارات کل، در کارگروههای ایمنسازی و شناسایی ساختمانهای ناایمن مشارکت دارد. این کارگروهها در تمامی استانهای کشور فعال هستند و سازمان نظام مهندسی نیز بهعنوان یکی از اعضای اصلی، در هر استان نمایندهای در این ساختار دارد.
یکی از چالشهای مهم صنعت ساختمان کشورمان؛ عمر مفید پایین ساختمانها است و گزارشهایی منتشر شده مبنی بر فاصله قابل توجه عمر ساختمانهای ایران با سایر کشورها که در برخی از این گزارشهای رسمی، فاصله عمر مفید به بیش از ۵۰ سال هم میرسد. برای جلوگیری از هزینههای ناشی از عمر کم ساختمانها و افزایش عمر مفید بناها، در قوانین و مقررات ساخت و ساز چه تمهیداتی اندیشیده شده است؟
افزایش عمر مفید ساختمانها در مقررات ملی ساختمان پیشبینی شده و پس از تصویب این قوانین، ضوابط مشخصی برای ساختوسازها تعیین شده است. بدیهی است در صورتی که این ضوابط بهدرستی و بهطور کامل اجرا شوند، عمر مفید ساختمانها در ایران نیز افزایش یافته و به سطح مطلوبتری خواهد رسید. در مجموع میتوان گفت نسبت به گذشته، عمر مفید ساختمانها در کشور تا حدی بهبود پیدا کرده است.
با این حال، آمار و مطالعات دقیق و مستندی درباره میزان رشد عمر مفید ساختمانها در ایران در دسترس نیست. معمولاً در مقایسههایی که میان ایران و سایر کشورها انجام میشود، این تفاوت به چشم میآید که در بسیاری از کشورها، ساختمانهای متعارف از خدمات منظم و تعریفشده نگهداری و بهرهبرداری برخوردارند؛ در حالی که در ایران هنوز چنین خدماتی بهصورت ساختارمند و فراگیر تعریف نشده است.
در کنار رعایت ضوابط مقررات ملی ساختمان که عمدتاً تلاش میشود در فرایند ساختوسازها مورد توجه قرار گیرد، اگر ب
توان موضوع نگهداری ساختمانها را نیز بهعنوان یک شاخص جدی و مؤثر پررنگتر کرد، بدون تردید این رویکرد نقش مهمی در افزایش عمر مفید ساختمانها ایفا خواهد کرد.
آیا ارائه خدمات پس از ساخت مسکن و نگهداری از ساختمانها به عنوان یک الزام تعریف شده است؟
بله، موضوعی که در برنامه هفتم توسعه درباره شناسنامه فنی ـ ملکی ساختمان و ردهبندی کیفیت بناها مطرح شده است، میتواند نقش مؤثری در افزایش عمر مفید ساختمانها ایفا کند. آییننامه اجرایی این طرح نیز به تصویب دولت رسیده و قرار است از دیماه به مرحله اجرا برسد.
بر اساس اعلام مسئولان، سامانه کشوری مربوط به شناسنامه فنی ـ ملکی ساختمان نیز در همین ماه راهاندازی خواهد شد. در قالب این شناسنامه، موضوع نگهداری ساختمانها بهصورت جدی مورد توجه قرار میگیرد و تقریباً تمامی اقداماتی که در طول عمر یک ساختمان انجام میشود، در این سامانه ثبت خواهد شد. این اطلاعات امکان ارزیابی و رتبهبندی کیفی ساختمانها را فراهم میکند.
با اجرای نظام رتبهبندی کیفی، ارزشگذاری ساختمانها نیز بر مبنای کیفیت ساخت و نگهداری آنها انجام خواهد شد. بدون تردید، استقرار چنین سازوکاری موجب ارتقای کیفیت ساختوساز و افزایش توجه به عمر مفید ساختمانها در کشور خواهد شد.
نقش سازمان نظام مهندسی در رتبهبندی ساختمانها چیست؟
سازمان نظام مهندسی در فرایند رتبهبندی کیفی ساختمانها نقش نظارتی و کنترلی دارد. ارائه این خدمات، چه از سوی اشخاص حقیقی و چه حقوقی، بر عهده جامعه مهندسی است و سازمان نظام مهندسی در زمان صدور شناسنامه فنی ـ ملکی، کنترلها و بررسیهای لازم را انجام میدهد. نکته مهم آن است که در صورتی که این شناسنامه به تأیید سازمان نظام مهندسی نرسد، پروژه نباید مجوز پایان کار دریافت کند.
در گذشته و بر اساس مبحث دوم مقررات ملی ساختمان، صدور شناسنامه ملکی برای تمامی ساختمانها الزامی بود، اما در قالب جدیدی که اکنون در آییننامه اجرایی مصوب دولت پیشبینی شده، این موضوع با رویکرد متفاوتی دنبال میشود. بر این اساس، ساختمانهایی مشمول صدور شناسنامه فنی خواهند بود که پروانه ساختمانی آنها از تاریخ اجرای این آییننامه جدید صادر شده باشد؛ به عبارت دیگر، این مقررات شامل ساختمانهای نوساز و جدید خواهد شد.
چه معیارهایی برای رتبهبندی ساختمانها در نظر گرفته شده است؟
رتبهبندی ساختمانها در دو حوزه اصلی، یعنی مصرف انرژی و کیفیت کلی بنا انجام میشود و شناسنامه فنی ـ ملکی نیز بر همین اساس تنظیم خواهد شد. در این فرایند، با استفاده از چکلیستهای از پیش تدوینشده، شاخصهایی مانند نوع و کیفیت مصالح ساختمانی، نحوه اجرای مقررات ملی ساختمان، میزان مصرف انرژی و سایر مؤلفههای فنی مورد ارزیابی و امتیازدهی قرار میگیرند. در نهایت، ساختمانها بر اساس مجموع امتیازات کسبشده، در سه تا چهار رده کیفی دستهبندی و رتبهبندی خواهند شد.